W maju 1937 roku Mieczysław Wajnberg napisał swój pierwszy kwartet smyczkowy. Jesienią 1939 roku w dramatycznych okolicznościach przedostał się do Związku Radzieckiego, a tam, zwolniony ze służby wojskowej z powodu słabego zdrowia, otrzymał szansę kontynuowania nauki w konserwatorium w Mińsku, w klasie kompozycji. Jego pedagogiem został 67-letni Wasilij Zołotariow, niegdyś uczeń Milija Bałakiriewa i Nikołaja Rimskiego-Korsakowa. Namówiony przez profesora, albo z własnej inicjatywy, 25 listopada zaczął pisać kolejny kwartet smyczkowy. Ten swój pierwszy „studencki utwór”, a drugi na taką obsadę, ukończył 13 marca 1940 roku. Poświęcił go matce i siostrze, których los był mu nieznany.

(...) Minęło kilkanaście miesięcy i latem 1941 roku, gdy Niemcy napadły na swego niedawnego sojusznika, Wajnberg po raz drugi zmuszony był uciekać. Teraz dotarł do Taszkientu, dokąd jesienią ewakuowano Konserwatorium Leningradzkie. W grudniu nadarzyła mu się więc okazja posłuchania swego II Kwartetu smyczkowego op. 3 w wykonaniu leningradzkich muzyków. Potem utwór przypuszczalnie trafił do szuflady i był pokazywany jedynie kompozytorom-przyjaciołom, co tłumaczyłoby podobieństwo tej muzyki Wajnberga do pewnych epizodów z II i VI Kwartetu smyczkowego Dmitrija Szostakowicza, napisanych w późniejszych latach, gdy obaj kompozytorzy utrzymywali bliskie stosunki. Po 45 latach Wajnberg wrócił do swego młodzieńczego utworu. Korzystając z nabytego przez minione dekady doświadczenia, poddał go pewnym przeróbkom. W dwóch pierwszych częściach zmienił niewiele. Dokonał kilku skrótów, nieco inaczej rozwinął pewne wątki, a przebieg innych urozmaicił, dopisując do istniejących już partii nowe; czasami zmienił artykulację lub rejestr. Następnie dokomponował nową część w postaci krótkiego, delikatnie brzmiącego intermezza (co w dużej mierze jest zasługą gry con sordino oraz obfitości pauz pomiędzy krótkimi motywami). Stosunkowo najwięcej zmian wprowadził do istniejącego już finału........
more